Jakub Z. Lichański: KORONAWIRUS – PRAWDA CZY MANIPULACJA LUB FAKE NEWS

2 grudnia 2020

Problem manipulacji jest zapewne tak dawny, jak sama retoryka; jak sugeruje Bernd Wirkus[1], termin ten pojmujemy dwojako: „neutralnie” bądź „pejoratywnie”. W niniejszych rozważaniach interesuje mnie czysto techniczny sposób „robienia manipulacji”. Jednak bliższa analiza tych kwestii pozwala dostrzec, iż kwestia ta jest daleko starsza i sięga oczywiście retoryki greckiej. Zapewne właśnie te metody wywołały m.in. sprzeciw Sokratesa oraz Platona przeciw tego typu zabiegom, gdy zamiast rzetelnie orzekać o jakiejś sprawie, możemy ją przedstawić niejako z dwu punktów widzenia. Jest to, zdaniem Platona, wysoce naganne.

Jednak warto przyjrzeć się, w jaki sposób antyczni retorzy proponowali aby konkretna sprawę właśnie pokazać „z różnych punktów widzenia”, czyli jako manipulować tymi samymi faktami, aby przedstawić je, w zależności potrzeby, jako pozytywne bądź jako negatywne. Technikę tę opisuje w sposób niezwykle poglądowy m.in. Quintus Cornificius w traktacie Rhetorica ad Herennium, a także jak czynią to retorzy greccy m.in. Aelius Aristides.

Rozważania, jakie dalej przedstawię, mogą nam pomóc w zrozumieniu w jaki sposób demagodzy manipulują opinią publiczną. Jak się okaże techniki są dobrze opisane już w czasach antyku i w zasadzie niewiele się zmieniły od tamtych czasów. Poznanie tych technik może nam pozwolić znaleźć obronę przeciw  tym zabiegom; co więcej – demaskować takie zabiegi. Jako przykład sięgnę po przykłady z wypowiedzi medialnych dotyczących epidemii koronawirusa SARS CoV 19.

Powinniśmy pamiętać bowiem, iż i wykorzystując te techniki, i poddając się im wpadamy w pułapkę, jaką zastawił na nas Hermes. Tymczasem winniśmy postępować za wskazaniami Ateny, aby nie narazić się na gniew bogów.
Otwórz PDF


Profesor zwyczajny Jakub Z. Lichański, em., Uniwersytet Warszawski, specjalista w zakresie retoryki, historii kultury i literatury do końca XVIII w., także literatury powszechnej i popularnej, także problemów emigracji, cenzury w PRL, polskiej publicystyki XX i XXI wieku; wydał m.in.: Retoryka od średniowiecza do baroku (1992), Retoryka od renesansu do współczesności (2000), Retoryka w Polsce (2003) Retoryka: Historia – Teoria – Praktyka (2007); W poszukiwaniu najlepszej formy komunikacji, czyli dlaczego wciąż jest nam potrzebna retoryka (2017); Filologia – Filozofia – Retoryka. Wprowadzenie do badań (nie tylko) literatury popularnej (2017); Niepopularnie o popularnej. O narzędziach badania literatury (2018); Q. Cornificius, Rhetorica ad Herennium – tłumaczenie z komentarzem (2019); Retoryka i manipulacja, I-IV, wyd. J.Z. Lichański (2020); należy do grona autorów haseł w Historisches Wörterbuch der Rhetorik (1992-2012). Autor monografii Łukasza Górnickiego, Jana Parandowskiego, Hermanna Brocha, Johna Ronalda Reuela Tolkiena. Autor pierwszej monografii poematu „Niobe” K.I. Gałczyńskiego (2015). Ogłosił ponadto m.in. antologię staropolskich traktatów nt wojny morskiej Ramię króla na morzu (1984); jako współautor przygotował polskie wydanie R.E. Volkmann Retoryka Greków i Rzymian (1993, 1995); wstęp do katalogu zbiorów Col. SI z Braniewa przechowywanych  w Szwecji (2007);  redagował bądź współredagował tomy zbiorowe: Retoryka i literatura (1997); Między Oświeceniem i Romantyzmem: kultura polska około 1800 roku (1997); Nauczanie retoryki w teorii i praktyce (2003); Uwieść słowem czyli retoryka stosowana (2003); Maciej Kazimierz Sarbiewski i jego epoka. Próba syntezy (2006); A. Jakuboze, M.E. Pobieżyńska, M. Zaczek: Baśń, oralność, zagadka. Studia (2007); M. Grabowski: Spisek Michała Chrościńskiego. „Opisanie ciekawe gór Tatrów” jako pierwszy przewodnik tatrzański (2012); K. Dobrowolska, Budowniczy złotych mostów. Leśmian i retoryczna krytyka metafor (2014); także redaktor polskiego wydania W. Jost, W. Olmsted, Retoryka i krytyka retoryczna. Kompendium retoryczne (2012). Autor artykułów nt. retoryki i krytyki retorycznej, literatury staropolskiej, popularnej, kancjonałów, twórczości H. Brocha, S. Lema, C.S. Lewisa, J.R.R. Tolkiena, R.E. Volkmanna. Jest członkiem m.in. The International Society for the History of Rhetoric, , Polskiego Towarzystwa Filologicznego, Towarzystwa Przyjaciół Historii, Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, członek nadzwyczajny Towarzystwa Badań Biograficznych Who is Who (Wiedeń). Redaktor naczelny kwartalnika Forum Artis Rhetoricae.

 

www: https://pl.wikipedia.org/wiki/Jakub_Zdzis%C5%82aw_Licha%C5%84ski,

https://orcid.org/0000-0002-1943-5069;

email: zjlichan@uw.edu.pl